Muris Muvazaası Davasında Bakım Hizmeti Satış Bedeli (Semen) Sayılır mı? Yargıtay HGK Kararı

Bir evladın anne babasına sağladığı bakım hizmeti, kendisine yapılan taşınmaz devrinin “satış bedeli” (semeni) yerine geçebilir mi? Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 23.01.2020 tarihli, 2017/1247 E. ve 2020/47 K. sayılı kararına göre evet — koşulları oluştuğunda normalin ötesindeki özel bakım hizmeti, muris muvazaası iddiasına karşı temlikin ivazlı (bedelli) olduğunu gösteren bir unsur olarak değerlendirilebilir. Karar, aynı zamanda güçlü bir karşı oy içermesi bakımından da önemlidir; karşı oy, bakım savunmasının somut delille kanıtlanmadığı bir davada bu sonuca varılmasının usul hukukuna aykırı olduğunu vurgulamaktadır. Bu yazıda kararın somut olayını, Kurulun gerekçesini ve karşı oyu ele alıyoruz.

Dava Konusu Olay: Kardeşler Arasında Tapu İptali ve Tescil Davası

Dava, kardeşler arasında görülen bir “tapu iptali ve tescil” istemine ilişkindir. Taraflardan üç davacı, mirasbırakan babalarının 2006 yılında vefat ettiğini, sağlığında üzerinde ev bulunan taşınmazını 08.07.2003 tarihinde kendisiyle birlikte oturan davalı küçük oğluna satış görünümü altında bedelsiz olarak devrettiğini, bu işlemin diğer mirasçılardan mal kaçırma amaçlı muvazaalı bir işlem olduğunu ileri sürerek miras payları oranında tapu iptali ve tescil talep etmiştir.

Davalı ise 25 yıldır anne ve babasıyla aynı evde yaşadığını, annesinin son 4-5 yılını yatalak ve felçli geçirdiğini, bu süreçte diğer kardeşlerin (özellikle yurt dışında yaşayan davacının) ilgilenmediğini, kendisinin çalışarak anne babasının geçimini ve bakımını üstlendiğini, mirasbırakanın taşınmazı elde edeceği parayla kendisinin ve eşinin bakım masraflarını karşılamak amacıyla ona sattığını savunmuştur.

Düzce 2. Asliye Hukuk Mahkemesi davayı reddetmiş, bakımın normal aile yardımlaşmasının sınırını aştığı ve temlikin bu bakım karşılığında ivazlı olarak yapıldığı gerekçesiyle muvazaa bulunmadığına karar vermiştir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi ise mirasbırakanın mal satmaya ihtiyacının bulunmadığı, davalının bedel ödediğini kanıtlayamadığı ve akit bedeli ile gerçek değer arasında aşırı fark bulunduğu gerekçeleriyle kararı bozmuş; yerel mahkeme direnince uyuşmazlık Hukuk Genel Kuruluna taşınmıştır.

Muris Muvazaası Nedir? Yasal Dayanağı ve Unsurları

Muris muvazaası, bir kimsenin mirasçısını miras hakkından yoksun bırakmak amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapulu taşınmazı hakkında tapu memuru önünde iradesini satış (veya ölünceye kadar bakma) yönünde açıklamasıdır. Kurumun genel hukuki dayanağı TBK m.19’da (mülga BK m.18) düzenlenen muvazaa hükmü olmakla birlikte, esas kaynağını Yargıtay Büyük Genel Kurulunun 01.04.1974 tarihli ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı oluşturur.

• Mutlak muvazaa: Taraflar hiçbir hukuki işlem yapmayı istemez, yalnızca görünüşte bir işlem için irade açıklarlar.
• Nispi muvazaa (muris muvazaası bu türdendir): Taraflar gerçekte belirli bir işlemi (temliki) isterler, ancak bunu gizlemek için görünüşte başka bir işlem (satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi) yaparlar.
• Ayırt edici unsur: Muris muvazaasını diğer nispi muvazaalardan ayıran, işlemin mirasçıları aldatma ve onlardan mal kaçırma amacı taşımasıdır. Bu amaç yoksa 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı uygulanmaz.

Bakım Hizmeti Satış Bedeli (Semen) Sayılabilir mi? HGK’nin Yaklaşımı

Hukuk Genel Kurulu çoğunluğuna göre evet: mirasbırakanın veya eşinin normal bakımın ötesinde, özel nitelikte bir bakıma muhtaç olduğu ve bu bakımın davalı mirasçı tarafından fiilen sağlandığı ispatlanmışsa, bu hizmet temlikin semeni (bedeli) olarak değerlendirilebilir ve işlem ivazlı kabul edilir. Kurul, somut olayda mirasbırakanın kanser tedavisi gördüğünü, beş yıl cezaevinde kaldığını ve ölmeden önceki son dört yılını felçli geçirdiğini, bu süre boyunca davalının anne babasının her türlü ihtiyacıyla ilgilendiğini, diğer davacı çocukların ise ilgi göstermediğini tespit ederek, temlikin mal kaçırma değil minnet ve gelecekteki bakım beklentisi saikiyle yapıldığı sonucuna varmıştır.

Bu yaklaşım, Kurulun daha önceki içtihatlarıyla da uyumludur:

Karar	Tarih	İlke
YHGK, 2009/1-130 E., 2009/150 K.	28.04.2009	Özel bakım ve hizmetin semen olarak değerlendirilebileceği kabul edilmiştir
YHGK, 2010/1-295 E., 2010/333 K.	16.06.2010	Aynı ilke tekrar edilmiştir
YHGK, 2017/1-1263 E., 2019/603 K.	23.05.2019	Aynı ilke tekrar edilmiştir
YHGK, 2017/1247 E., 2020/47 K.	23.01.2020	İlke somut bakım/hastalık olgularıyla teyit edilerek uygulanmıştır

Muris Muvazaasında İspat Yükü ve Değerlendirme Ölçütleri

Temlikin muvazaalı olduğunu ve mirasbırakanın gerçek amacının mal kaçırma olduğunu ispat yükü, TMK m.6 ve HMK m.190/1 uyarınca davacı taraftadır. Yargıtay, mirasbırakanın gerçek iradesinin tespitinde şu ölçütlerden yararlanılması gerektiğini kabul etmektedir:

• Ülke ve yörenin gelenek ve görenekleri, toplumsal eğilimler, olayların olağan akışı
• Mirasbırakanın sözleşmeyi yapmakta haklı ve makul bir nedeninin bulunup bulunmadığı
• Davalı tarafın taşınmazı satın alacak ekonomik gücünün olup olmadığı
• Akitte gösterilen satış bedeli ile sözleşme tarihindeki gerçek değer arasındaki fark
• Taraflar ile mirasbırakan arasındaki beşerî ilişki (yakınlık, dargınlık, ilgisizlik vb.)

Karşı Oy: Bakım Savunması Somut Delille Kanıtlanmalıdır

Karara, önemli bir karşı oy düşülmüştür. Karşı oya göre çoğunluğun sonucu, dosyadaki somut duruma ve “taraflarca getirilme ilkesine” (HMK m.25) uygun değildir. Karşı oyun öne çıkan tespitleri şunlardır:

• Davalı, yargılamanın hiçbir aşamasında babasının felçli/yatalak olduğunu, normali aşan özel bir bakım sağladığını veya temlikin bu bakıma karşılık yapıldığını açıkça ileri sürmemiştir; bakım savunması cevap dilekçesinin bütününden çıkarılmıştır.
• Tanıkların mirasbırakanın felçli olduğuna ilişkin beyanları bulunsa da, normali aşan özel bir bakım yapıldığına veya mal satmayı gerektirecek ölçüde tedavi gideri doğduğuna dair somut delil ya da belge dosyaya sunulmamıştır.
• Davalı satın alma savunmasında bulunmuş, ancak satış bedelini ödediğini kanıtlayamamıştır; mirasbırakanın tek gelir kaynağı olan taşınmazını satmasını gerektiren haklı bir neden de gösterilememiştir.
• Mahkemenin, taraflarca ileri sürülmeyen “bakım karşılığı ivaz” gerekçesini kendiliğinden inşa ederek işlemi ivazlı kabul etmesi, hâkimin taraflarca ileri sürülmeyen vakıaları resen dikkate alamayacağını düzenleyen HMK m.25’e aykırıdır.
• 1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararının da vurguladığı üzere miras hukukunda mirasbırakanın “son arzusuna saygı” düşüncesi, ancak hukuka uygun tasarruflar için geçerlidir; bu düşünce muvazaalı bir işlemi geçerli kılmak için gerekçe yapılamaz.

Karşı oya göre, davalının bedel ödediğini kanıtlayamadığı, bakım karşılığı savunmasının dahi bulunmadığı ve mirasbırakanın davacı çocuklarıyla küs olduğu bir olayda, temlikin mal kaçırma amaçlı ve muvazaalı olduğunun davacı delilleriyle yeterince ispatlandığı; bu nedenle direnme kararının bozulması gerektiği sonucuna varılmıştır.

Muris Muvazaası Davalarında Pratik Sonuç

Bu karar, muris muvazaası davalarında “bakım savunmasının” tek başına yeterli olmadığını, davalı tarafın normalin ötesindeki özel bakımı somut delillerle (tanık beyanı, sağlık raporları, tedavi giderleri, bakım süresi ve yoğunluğu gibi) ortaya koyması gerektiğini göstermektedir. Aksi hâlde, çoğunluk görüşü lehe sonuç verse dahi, karşı oyda vurgulandığı üzere ispat yükünü karşılamayan bir savunmanın mahkemece resen tamamlanması usul hukuku bakımından tartışmalı kalmaktadır. İzmir ve Bodrum/Muğla bölgesinde görülen tapu iptali ve tescil davalarında, gerek davacı gerek davalı sıfatıyla mirasçıların bu ölçütler çerçevesinde delillerini eksiksiz toplaması, dava sürecinin sonucunu doğrudan etkilemektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bakım hizmeti, muris muvazaası davasında satış bedeli (semen) yerine geçer mi?

Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yerleşik içtihadına göre evet, ancak sağlanan bakımın normal aile yardımlaşmasının ötesinde, özel ve yoğun bir bakım olduğu somut delillerle (tanık beyanı, sağlık durumu, bakım süresi vb.) ispatlanmış olmalıdır.

Muris muvazaası davasında ispat yükü kimdedir?

TMK m.6 ve HMK m.190/1 uyarınca, temlikin muvazaalı olduğunu ve mirasbırakanın mal kaçırma amacı taşıdığını ispat yükü davayı açan mirasçılara aittir.

Satış bedeli ile taşınmazın gerçek değeri arasındaki fark tek başına muvazaayı kanıtlar mı?

Hayır. Bedel farkı, muvazaa değerlendirmesinde dikkate alınan ölçütlerden yalnızca biridir; mirasbırakanın satış nedeni, davalının ödeme gücü, taraflar arasındaki ilişki ve varsa bakım olgusu birlikte değerlendirilir.

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi ile yapılan devir muris muvazaası sayılır mı?

Görünüşteki işlem satış değil ölünceye kadar bakma sözleşmesi olsa da, mirasbırakanın gerçek amacı mirasçıdan mal kaçırmaksa ve bakım fiilen sağlanmamışsa, işlem yine 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı kapsamında muvazaalı kabul edilebilir.

Bu davada karşı oy neden önemlidir?

Karşı oy, davalının yargılama boyunca somut bir bakım savunması ve delili sunmadığı bir olayda mahkemenin “bakım karşılığı ivaz” sonucuna kendiliğinden ulaşmasının, hâkimin taraflarca ileri sürülmeyen vakıaları resen dikkate alamayacağını düzenleyen HMK m.25’e aykırı olduğunu vurgulamaktadır; bu nedenle bakım savunmasının somut delille desteklenmesinin önemine dikkat çeker.

Bu makale, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 23.01.2020 tarihli ve 2017/1247 E., 2020/47 K. sayılı kararına dayanılarak hazırlanmış genel bilgilendirme içeriğidir; somut bir muris muvazaası uyuşmazlığında hak kaybı yaşanmaması için mutlaka konusunda uzman bir miras/gayrimenkul avukatına başvurulmalıdır.

⚖️ Hukuki İnceleme: Bu makale İnce & İnce Hukuk Bürosu avukatları tarafından güncel mevzuat ve Yargıtay içtihatları çerçevesinde incelenerek yayına hazırlanmıştır.

İnce & İnce Hukuk Bürosu — İzmir/Bodrum | Tel: +90 533 200 48 35 | E-posta: kadri@ince.av.tr | ince.av.tr

Bu içeriği inceleyen avukat

Av. Tarık Erdur

Avukat · İnce & İnce Hukuk Bürosu

Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu. Stajını İnce & İnce Hukuk Bürosu'nda tamamlamış, 2022'den bu yana göç ve iltica hukuku, kamulaştırma, kat mülkiyeti ve miras hukuku alanlarında çalışmaktadır.

Göç ve İlticaMiras Hukukuİnşaat Hukuku

İzmir Barosu, Sicil No: 18678