TCK 184 İmar Kirliliğine Neden Olma Suçu: Şartları ve Yargıtay Kararları

İmar kirliliğine neden olma suçu, TCK m. 184’te düzenlenmiş olup ruhsatsız veya ruhsata aykırı bina yapımını cezalandırır. Ancak uygulamada asıl belirleyici soru genellikle “bu yapı TCK anlamında bina mıdır?” sorusudur — balkon kapatma, çatı yükseltme, sundurma, garaj gibi somut örneklerde Yargıtay’ın verdiği kararlar birbirinden farklı sonuçlara ulaşmaktadır. Bu yazıda suçun unsurlarını, uygulama alanını ve sık karşılaşılan somut örnekleri güncel Yargıtay kararlarıyla inceliyoruz.

Suça Konu Eylemler Nelerdir?

TCK m. 184/1’e göre: “Yapı ruhsatiyesi alınmadan veya ruhsata aykırı olarak bina yapan veya yaptıran kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.” Madde üç ayrı fiili düzenler:

• Ruhsatsız bina yapmak veya yaptırmak (TCK m. 184/1) — 1 yıldan 5 yıla kadar hapis
• Ruhsatsız inşaatlara elektrik, su veya telefon bağlantısı yapılmasına müsaade etmek (TCK m. 184/2) — aynı ceza
• Yapı kullanma izni olmayan binalarda sınai faaliyet icrasına müsaade etmek (TCK m. 184/3) — 2 yıldan 5 yıla kadar hapis

Uygulama Alanı: Nerede ve Ne Zaman Uygulanır?

TCK m. 184/4’e göre, sınai faaliyetlerle ilgili hüküm hariç olmak üzere, imar kirliliğine neden olma suçu ancak belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde uygulanır. Bina yapılan taşınmazın belediye sınırları içinde kalması halinde dahi, taşınmazın imar planı içinde kalıp kalmadığı, mücavir alanda olup olmadığı veya özel imar planı bulunup bulunmadığı ayrıca irdelenmelidir:

“…mahkemece taşınmazın imar planı kapsamında kalıp kalmadığı, kalmadığı takdirdeyse burasının mücavir alanda olup olmadığı ya da özel imar planı bulunup bulunmadığı yönünde bir araştırma yapılmadan… taşınmazın belediye sınırları içinde kalıp kalmadığının tespit edilmesi, taşınmazın mücavir alanda ve özel imar rejimine tabi yerlerden olmadığının anlaşılması halinde beraat kararı verilmesi…” (Yargıtay 18. Ceza Dairesi, E: 2019/1955, K: 2020/4660)

Suça konu yerin sit alanında kalması durumunda ayrıca 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na muhalefet suçundan da kamu davası açılmış sayılması gerekir:

“…davaya konu yerin sit alanında ve eski eser bitişiğinde kaldığının iddianamede belirtilmesi nedeniyle 2863 sayılı Kanuna aykırılık suçundan da kamu davası açılmış sayılmasının gerekmesi… ve TCK’nın 44. maddesinde tanımlanan fikri içtima kuralları da göz önünde bulundurulup, sonucuna göre sanığın hukuki durumunun belirlenmesi gerekirken…” (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, T: 16.12.2021, E: 2021/35324, K: 2021/29476)

“Bina” Kavramından Ne Anlaşılmalıdır?

Uygulamada bina kavramının hukuki dayanağı İmar Kanunu m. 5’tir. Bu maddeye göre: “Bina; kendi başına kullanılabilen, üstü örtülü ve insanların içine girebilecekleri ve insanların oturma, çalışma, eğlenme veya dinlenmelerine veya ibadet etmelerine yarıyan, hayvanların ve eşyaların korunmasına yarayan yapılardır.” Bir imalatın TCK m. 184 kapsamında suç oluşturup oluşturmadığının tespitinde bu tanıma uyup uymadığı belirleyicidir; aşağıdaki somut örnekler bu ayrımı göstermektedir.

Kamu Davası Açılmaması ve Düşmesi

TCK m. 184/5’e göre: “Kişinin, ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak yaptığı veya yaptırdığı binayı imar planına ve ruhsatına uygun hale getirmesi halinde, bir ve ikinci fıkra hükümleri gereğince kamu davası açılmaz, açılmış olan kamu davası düşer, mahkûm olunan ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar.” Bu, ruhsatsız yapı sahiplerine yapıyı sonradan uygun hale getirerek ceza sorumluluğundan kurtulma imkanı tanıyan önemli bir hükümdür.

Yapı Tatil Zaptından Sonra Faaliyete Devam Etmek Ayrı Bir Suç Oluşturur Mu?

Yargıtay kararlarına göre belediyenin yapı tatil zaptı düzenlemesinden sonra yapılan faaliyetler doğrudan ikinci bir imar kirliliğine neden olma suçuna vücut vermez. Buradaki önemli tarih iddianamenin düzenlendiği tarihtir: eğer kişi hakkında iddianame düzenlenmiş ve iddianame tarihinden sonra kişi yeni imalat yapmışsa, yeni bir suç oluşacaktır. Ayrıca yapı tatil zaptının TCK kapsamında bir “mühür” olduğu ve imalata devam edildiğinin tespiti halinde mühür bozma suçunun da oluşabileceği unutulmamalıdır.

“…12/03/2009 tarihli ilk yapı tatil zaptı nedeniyle sanık hakkında… 18/09/2009 tarihli iddianamesinin düzenlendiği, bu iddianameden sonra sanığın binadaki inşai faaliyetlere devam ederek 2. ve 3. katları 2010 yılında tamamladığının anlaşılması karşısında, hukuki kesintinin sağlandığı ilk iddianameden sonraki sanığın eylemlerinin ayrı bir imar kirliliğine neden olma suçunu oluşacağı gözetilmeden…” (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2021/25976, K: 2021/16300)

Benzer şekilde Yargıtay 12. Ceza Dairesi (E: 2021/1521, K: 2021/3741), ilk yapı tatil zaptı ve iddianameden sonra düzenlenen ikinci bir yapı tatil zaptının da ayrı bir suç oluşturacağına hükmetmiştir.

Sık Karşılaşılan Örnekler ve Yargıtay Kararları

1. Balkonların Kapatılması

Yargıtay, ruhsat ve eklerine aykırı olarak binaların köşelerinde (L) şeklinde açık çıkma (balkon) yaparak üzerlerini ahşap çatı ile kapatan kişinin bina inşa ettiğini kabul ederek imar kirliliğine neden olma suçunun oluştuğuna hükmetmiştir (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2022/5257, K: 2024/6975). Benzer şekilde “balkonların kapatılarak odaya dahil etme, ilave kapalı alan oluşturma” biçimindeki eylemler de suç oluşturur (Yargıtay 18. Ceza Dairesi, E: 2019/2786, K: 2020/4516).

2. Çatının Yükseltilmesi ve Kapatılması

Mevcut iskanlı binanın çatı katındaki terasların üzerinin kapatılarak çatının yükseltilmesi imar kirliliğine neden olma suçunu oluşturur (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2022/16445, K: 2024/7553).

3. Sundurma

Yargıtay, sundurmayı genellikle bina olarak kabul etmemekte ve sundurma yapımıyla imar kirliliğine neden olma suçunun işlenmediği yönünde kararlar vermektedir. Buradaki önemli nokta, sundurma ile tamamen kapalı bir alan sağlanıp sağlanmadığıdır:

• Sabit sundurma yapıp etrafını katlanır camla kapatan sanık hakkında, yapının bina niteliğinde olmadığı, binanın statiğini etkilemediği ve alan kazanımı olmadığı gerekçesiyle verilen beraat kararı onanmıştır (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2021/17081, K: 2023/24379).
• Mevcut tek katlı yapının üzerine demir profilden çatı yapılıp üstünün kapatılması ancak yanlarının açık ve bez ile kaplanmış olması durumunda, bilirkişi raporuyla yapının sundurma niteliğinde ve bina vasfında olmadığı tespit edilmiştir (Yargıtay 12. Ceza Dairesi, E: 2017/2789, K: 2020/5501).
• Binanın statiğini etkilemeyen sundurma niteliğindeki imalatın imar kirliliğine neden olma suçunu oluşturmayacağına ilişkin mahkeme kararı Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2021/18624, K: 2023/25502).
• Dikkat: Sınırı zorlayan bir örnekte, işyerine ilave edilen 13 metrekarelik, etrafı alçıpan duvarlarla çevrili sundurma çatılı kapalı alanın “ruhsata tabi esaslı nitelikte bina yapımı” sayıldığı görülmüştür (Yargıtay 18. Ceza Dairesi, E: 2015/14797, K: 2015/13654) — yani sundurmanın etrafının duvarla tamamen kapatılması, sonucu değiştirebilir.

4. Dükkanın Meskene Dönüştürülmesi

Yargıtay’a göre dükkanı meskene dönüştürmek, İmar Kanunu uyarınca başka yaptırımlara konu olsa da, inşaat alanını artırıcı bir ilave yapılmadığı ve taşıyıcı sisteme müdahale edilmediği sürece TCK m. 184 kapsamında imar kirliliğine neden olma suçunu oluşturmaz; bu durumda mevcut binanın tadilatı ve tamiratı söz konusudur (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2013/20724, K: 2014/24679). Ancak taşıyıcı sistemde (kolon-kiriş) değişiklik yapılıp yapılmadığının bilirkişi incelemesiyle tespit edilmesi şarttır; aksi halde bina niteliğinde değerlendirilebilir (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2012/5768, K: 2012/27330).

5. Garaj

Yargıtay’a göre garaj yapımının bina olarak sayılması için imalatın duvarla örülüp örülmediği önemlidir. Yanları beton aksamlı taş duvarla örülü, önü açık garajın bina tanımına uyduğu gerekçesiyle verilen beraat kararı Yargıtay tarafından bozulmuştur (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2013/23009, K: 2014/30523).

6. İstinat Duvarı

İstinat duvarı, İmar Kanunu m. 5’te tanımlanan bina niteliğinde olmadığından, yapımı tek başına imar kirliliğine neden olma suçunu oluşturmaz (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2014/8604, K: 2014/32393).

Diğer Örnekler

• Asansör yanına projeye aykırı duvar örülmesi ve galeri boşluklarının kapatılarak asma katın büyütülmesi olayında, taşıyıcı unsurları etkileyen bir değişiklik yapılıp yapılmadığının bilirkişi incelemesiyle tespiti gerektiği vurgulanmıştır (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2012/26363, K: 2013/20677).
• Çevresi tuğla duvarla örülüp üzeri kiremitle örtülerek kapalı alan kazanılması ve tuvalet-lavabo yapılması, bina niteliğinde kaçak imalat sayılmıştır (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2013/22803, K: 2014/31451).
• Zemin kat teraslarının PVC malzeme ile kapatılması ve binaya bitişik ahşap depo yapılması olayında, bilirkişi raporunda eklentilerin bina nitelikli olmadığı tespit edildiğinden verilen beraat kararı Yargıtay’ca onanmıştır (Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E: 2021/29943, K: 2024/4860).

İmar kirliliğine neden olma suçlamasıyla karşı karşıyaysanız veya yapınızın bina niteliğinde sayılıp sayılmayacağına dair değerlendirme yaptırmak istiyorsanız, İzmir (Bayraklı Adliyesi) ve Bodrum/Muğla Adliyesi başta olmak üzere hizmet veren büromuzla iletişime geçebilirsiniz. Bu değerlendirmenin dayanağı olan Yargıtay kararlarının tam listesini içeren bilgi notunu PDF olarak inceleyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

İmar kirliliğine neden olma suçunun cezası nedir?

Ruhsatsız veya ruhsata aykırı bina yapmak/yaptırmak ile ruhsatsız inşaatlara elektrik-su-telefon bağlantısı yapılmasına izin vermek 1 yıldan 5 yıla kadar hapis cezasını gerektirir. Yapı kullanma izni olmayan binalarda sınai faaliyete müsaade etmek ise 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Sundurma yapmak imar kirliliği suçu sayılır mı?

Genellikle hayır. Yargıtay, sundurmayı İmar Kanunu m. 5 anlamında bina olarak kabul etmemektedir. Ancak sundurmanın etrafının duvarla tamamen kapatılarak kapalı bir alan oluşturulması halinde, somut olayın özelliklerine göre bina niteliğinde kabul edilip suç oluşabileceği görülmüştür.

Ruhsatsız yapıyı sonradan uygun hale getirirsem ceza alır mıyım?

TCK m. 184/5 uyarınca, ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılan bina imar planına ve ruhsatına uygun hale getirilirse kamu davası açılmaz; açılmış dava düşer ve mahkûmiyet kararı tüm sonuçlarıyla ortadan kalkar.

Yapı tatil zaptından sonra inşaata devam edersem ikinci bir suç işlemiş olur muyum?

Tek başına yapı tatil zaptından sonra devam etmek yeni bir suç oluşturmaz; belirleyici olan iddianame tarihidir. İddianame düzenlendikten sonra yeni imalat yapılırsa ayrı bir imar kirliliğine neden olma suçu oluşur. Ayrıca yapı tatil zaptı TCK kapsamında mühür sayıldığından, mühür bozma suçu da gündeme gelebilir.

Dükkanı eve çevirmek suç mudur?

Taşıyıcı sisteme (kolon-kiriş) müdahale edilmediği ve inşaat alanı artırılmadığı sürece, dükkanın meskene dönüştürülmesi TCK m. 184 kapsamında suç oluşturmaz; ancak İmar Kanunu uyarınca idari yaptırıma konu olabilir.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır, somut olayınıza özgü hukuki danışmanlık yerine geçmez ve sonuç garantisi teşkil etmez.

⚖️ Hukuki İnceleme: Bu makale İnce & İnce Hukuk Bürosu avukatları tarafından güncel Yargıtay içtihadı çerçevesinde incelenerek yayına hazırlanmıştır.

Bu içeriği inceleyen avukat

Av. Kadri İnce, LL.M.

Kurucu Ortak · İnce & İnce Hukuk Bürosu

Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu; Süleyman Demirel Üniversitesi Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı'nda "Ceza Muhakemesinde Hukuka Aykırı Delillerin Değerlendirilmesi Yasağı" başlıklı teziyle yüksek lisansını tamamlamıştır. Ceza hukuku, gayrimenkul hukuku ve insan hakları hukuku alanlarında çalışmaktadır.

Ceza HukukuGayrimenkul Hukukuİnsan Hakları

İzmir Barosu, Sicil No: 12973